Dzieje powiatu kępińskiego.

Ziemia Kępińska w granicach Wielkopolski

Ludwik Węgierski (1326-1382), w 1370 roku oddał ziemię wieluńską i południowo – zachodnią część sieradzkiej w lenno Władysławowi Opolczykowi (1326-1401). Opolczyk uchodził za strażnika interesów Andegawenów, wiecznie paktował z przeciwnikami Polski. Wysunął nawet plan jej rozbioru. Imię jego rozsławiła fundacja klasztoru Jasnogórskiego i obrazu Matki Bożej Częstochowskiej w dniu 9 sierpnia 1382 roku. Również wtedy klasztor jasnogórski otrzymał dziesięciny z ceł ostrzeszowskich. W 1391 roku król Władysław Jagiełło rozpoczął działania zbrojne przeciw Władysławowi Opolczykowi. Wojska Jagiełły szły z dwóch kierunków. Król zdobył warowny zamek w Olsztynie koło Częstochowy, a Spytek z Melsztyna, wojewoda krakowski, Krzepice, Wieluń i Ostrzeszów, natomiast Bolesławiec poddał się dopiero w 1401 roku, już po śmierci Władysława Opolczyka. Wtedy ziemia wieluńska została włączona do województwa sieradzkiego w którym pozostała do 1793 roku, czyli do II rozbioru Polski. Jednak ta ziemia składała się z dwóch powiatów wieluńskiego i ostrzeszowskiego. Każdy powiat posiadał własnych podsędków i prowadził oddzielne księgi grodzkie i ziemskie, które w Ostrzeszowie zaczynały się w 1419 roku. Jeszcze za panowania Władysława Opolczyka ziemia wieluńska została podzielona na sześć okręgów: bolesławski, brzeżnicki, krzepicki, olsztyński, ostrzeszowski i wieluński. Zespolenie ziemi wieluńskiej z województwem sieradzkim miało miejsce za panowania kasztelanów sieradzkich Zarembów z Kalinowy, którzy w latach 1402 – 1473, byli jednocześnie starostami wieluńskimi. Powiat wieluński liczył 2035 km2, a ostrzeszowski 892 km2 powierzchni.

Samorząd ziemi wieluńskiej posiadał własny sejmik, posłów na sejm Rzeczpospolitej, deputowanych do Trybunału i komisarzy do Komisji Skarbowej w Radomiu, oraz urzędników ziemskich. Ziemia posiadała własny herb. Pierwsza historyczna wzmianka o sejmiku wielkopolskim pochodzi z 1462 roku, wtedy na wspólnym posiedzeniu ziemi wieluńskiej i powiatu ostrzeszowskiego ustalono przepisy mówiące o polowaniu. Od 1611 roku sejmik wieluński dokonywał wyboru, większością głosów, posłów na sejm i deputowanych do Trybunału. Miejscem obrad był miejscowy kościół parafialny w Wieluniu, a w 1710 roku, wyjątkowo z powodu epidemii, obrady miały miejsce w Dąbrowie koło Wielunia. Według konstytucji z 1611 roku prawo głosu na sejmiku wieluńskim posiadała szlachta mieszkająca w granicach ziemi wieluńskiej, zaś konstytucja z 1768 roku określiła, że czynne prawo wyborcze przysługiwało każdemu szlachcicowi posesjonatowi, który ukończył 18 rok życia. Bierne prawo wyborcze posiadał szlachcic po ukończeniu 23 lat. Ziemia wieluńska wybierała na sejm dwóch posłów. Natomiast od 1536 roku wszystkie powiaty województwa sieradzkiego posiadały wspólny sejmik generalny w Szadku.

Sejmik wieluński od 1544 roku winien zbierać się na 8 dni przed sejmikiem szadkowskim, aby ustalić wspólną strategię przed sejmem z posłami sieradzkimi. Sejmik ziemi wieluńskiej w 1518 roku uchwalił obowiązek odrabiania przez kmieci dóbr prywatnych i królewskich jeden dzień pańszczyzny w tygodniu, ale zdarzały się też odstępstwa od tej uchwały, bowiem w 1596 roku, w Borownie położonym niedaleko Warty jedenastu kmieci odrabiało cztery dni pańszczyzny w tygodniu.

Dnia 3 listopada 1655 roku szlachta sieradzka przyjęła zwierzchnictwo szwedzkie, a dzień później 4 listopada sejmik wieluński pod laską Hieronima Wężyka Osińskiego, stolnika sieradzkiego, przyjął protekcję króla Karola Gustawa. Sejmik wybrał delegację, która w imieniu ziemi wieluńskiej przedstawiła królowi szwedzkiemu prośby miejscowej szlachty:

wolne wykonywanie praktyk religijnych z wyjątkiem wyznania ariańskiego;
poszanowanie miejsc kultu religijnego;
pozostawienie na dotychczasowych stanowiskach duchowieństwa parafialnego;
potwierdzenie wszystkich dotychczasowych przywilejów, godności szlacheckich i urzędów;
pozostawienie w rękach dotychczasowych starostw;
zabezpieczenia akt prawnych: ksiąg grodzkich, ziemiańskich i trybunalskich;
król szwedzki nie będzie nakładał bez zgody szlachty żadnych kontrybucji i ochroni województwo sieradzkie przed stacjami żołnierskimi.

Uchwałę podpisało 27 osób, zaś kasztelan wieluński nie przystąpił do współpracy.

Wybitną postacią ziemi wieluńskiej w okresie Sejmu Czteroletniego był Fryderyk Jakub Psarski, podkomorzy wieluński, Konfederat barski, od 1776 roku poseł do sejmu Rzeczpospolitej, zwolennik Konstytucji 3 maja 1791 roku, później przeciwnik konfederacji targowickiej.

Na wysokości zadania stanął wówczas sejmik wieluński uznając traktat rozbiorowy Polski 1772 roku za akt gwałtu na Rzeczpospolitej. Ten sam sejmik w 1788 roku wystąpił z projektem zwiększenia skarbu państwa poprzez specjalne podatki z dóbr kościelnych. Zwołany 30 sierpnia 1792 roku sejmik ogłosił przystąpienie ziemi wieluńskiej do konfederacji targowickiej. Nastąpiły ostre ataki na Konstytucję, nazywano ją „spiskiem zbrodniczym”, kajdanami krępującymi wolność, jednak ten sam sejmik uznał nienaruszalność granic Rzeczypospolitej. Sejmik zbojkotowali: kasztelan wieluński Ludwik Karśnicki, podkomorzy Fryderyk Jakub Psarski i starosta wieluński Stanisław Męciński. Marszałkiem konfederacji targowickiej ziemi wieluńskiej i powiatu ostrzeszowskiego jednogłośnie wybrano Stefana Juliusza Kolumna Walewskiego, podsądka ziemskiego sieradzkiego.

Od XV stulecia w dokumentach źródłowych spotykamy starostów ostrzeszowskich. Pierwszym znanym obecnie był Mikołaj z Parzynowa – Parzynowski. Jego następcami byli:

- Jan Mężyk, w 1436 roku również wojewoda lwowski;
- Jan Wierzbięta, w 1448 roku, syn właściciela Kępna;
- Dobrogost z Ostroroga, w 1468 roku, były kasztelan kamieński i gnieźnieński;
- Dobrogost Ostroróg z Lwówka, kasztelan międzyrzecki, 8-01-1482 – 9-07-1507;
- Jerzy, Marcin, Mikołaj Ostrorogowie z Lwówka, synowie, 1-10-1508 – 17-01-1536;
- Roch Koźmiński, 9-06-1540 – 21-03-1550;
- Jan Spytek Tarnowski, 13-02-1550 – 5-09-1552, był w latach 1550 – 1552 wojewodą sieradzkim;
- Stanisław Tarnowski, 23-02-1553 – 26-02-1565, były kasztelan zawichojski i starosta sieradzki;
- Stanisław Spławski, 26-02-1565 – 20-12-1568, były kasztelan krzywiński, żarnowski, międzyrzecki;
- Jakub Rokossowski, 27-01-1569 – 19-07-1580, były podsądek poznański, kasztelan śremski;
- Jan Bużeński, 19-11-1580 –29-12-1581, były sekretarz i dworzanin królewski;
- Jan Krzysztoporski, 22-03-1583 – 22-02-1591, były dworzanin królewski, łowczy koronny, stolnik sieradzki;
- Stanisław Siewierski, 22-02-1591 – 16-05-1610;
- Andrzej Siewierski, 16-05-1610 – 24-05-1651;
- Remigian Zaleski, 1626 – 1629; późniejszy referendarz koronny i kasztelan łęczycki;
- Władysław Leszczyński, 8-07-1652 – 7-09-1665; późniejszy wojewoda łęczycki;
- Jan Ignacy Leszczyński, 23-01-1666 – 9-03-1695;
- Stefan Leszczyński, 9-03-1695 – 23-05-1697;
- Stanisław Leszczyński, 17-09-1697 – 28-07-1716;
- Wojciech Męciński, 28-07-1716 – 30-10-1753;
- Adam Miączyński, 10-07-1754 – 28-08-1755; intromisji nie dokonał a jurysdykcji nie wykonywał;
- Antoni Stadnicki, 28-08-1755 – 28-09-1768;
- Franciszek Stadnicki, syn poprzedniego od 28-09-1768 – 1793;
- Dionizy Taczanowski, 1793;
- Franciszek Zawadzki, 1794;
- Jan Bąkowski, 1807 – 1808, podprefekt;
- Julian Samson Masłowski, 1808 – 1810; podprefekt, pochodzący z Mielęcina; od 1816 roku prezes sądu ziemskiego w Poznaniu, od 21-10-1827 roku poseł sejmu Wielkiego Księstwa Poznańskiego;
- Feliks Pomian Kiełczewski, 1811 – 1812, podprefekt;
- Wincenty Suchecki, 1814 – 30-06-1815;
- Aleksander Żychliński, 1-07-1815 – 1832;
- Georg Wilhelm August Borowski, 1832 – 1849, Ślązak, właściciel majątku Wrzeszów koło Wołowa;
- Krupka, 1849 – 1851;
- Mitschke – Collande, 1851 – 1865, właściciel majątku Pomiany, który w 1856 roku siedzibę władz landrackich przeniósł do Kępna;
- Otto Liman, 1865 – 1879;
- Gustaw Scheele, 1879 – 1889;

Dnia 1 października 1887 roku ukazała się ustawa o nowym podziale prowincji poznańskiej na powiaty i skutkiem tego było w 1889 roku wydzielenie powiatu kępińskiego, obejmującego 458 km2 powierzchni.
Starostami powiatu kępińskiego byli:

- Gustaw Scheele, 1889 – 12-1918;
- Karol Lindenberg, 1919 –17-01-1920, radca, landrat komisaryczny;
- Dr Zygmunt Zielewicz, 17-01-1920 – 28-09-1921;
- Feliks Kasprzak, 29-09-1921 – 14-03-1932, późniejszy starosta krotoszyński;
- Nicefor Aleksander Dąbrowiecki, 14-03-1932 – 30-06-1939;
- Stanisław Zenkteler, 1-07-1939 – 2-09-1939, były starosta mogileński i ostrzeszowski;
- Detlev von Reinersdorff – Paczensky, 3-09-1939 – 26-10-1939, w latach 1919 – 1944 starosta powiatu sycowskiego;
- Hans Neumann, 26-10-1939 – 1942;
- Karl Heinrich Lehmann, 1942 – 1944;
- Ansorge, 1944 –20-01-1945;
- Marian Stefaniak, 28-01-19445 – 21-03-1945; syn właściciela majątku Hanulin;

- Włądysław Jachowicz, 22-03-1945 – 06-1954;
- Józef Kurpisz, 07-1945 – 12-1946;
-Józef Scholl, 12-1946 – 10-1948; nauczyciel;
- Wacław Kosztowy, 10-1948 – 08-1949;
- Tadeusz Kamiński, 10-10-1949 – 2-02-1958, przewodniczący Powiatowej Rady;
- Stefan Żybura, 2-02-1958 – 18-10-1962, przewodniczący Powiatowej Rady;
- Leon Herba, 18-10-1962 – 31-05-1975, przewodniczący Powiatowej Rady;
Od 1 czerwca 1975 nie było powiatów, które dopiero wskrzeszono w 1998 roku.
- Jerzy Trzmiel, od 10-11-1998, starosta.

W połowie XV stulecia w powiecie ostrzeszowskim istniało blisko 60 miejscowości, z czego: 11 było własnością króla, 2 (Bukownica i Biskupice Zabaryczne) należały do Kościoła, a reszta była własnością szlachecką. Większość istniejących do dziś wiosek powstała wskutek osadnictwa w XIII i XIV wieku. Dnia 7 czerwca 1360 roku i drugi raz 29 sierpnia 1360 roku biskup wrocławski Przecław z Pogorzeli (1341 – 1376) przekazał Stefanowi Gromassy, kanonikowi poznańskiemu 24 osady biedne, między Ostrzeszowem, Bolesławcem i Kępnem. Ksiądz kanonik Gromassy otrzymał je w dożywocie, z warunkiem, aby je materialnie podźwignął. Były to następujące miejscowości: Chlewo, Bobrowniki, Skarydzów, Wyszanów, Lubczyna, Mirków, Olszowa, Jankowy, Jutrków, Siemianice, Raków, Trzcinica, Grębanin, Myjomice, Domanin, Mikorzyn, Rogaszyce, Kochłowy, Laski, Parzynów, Ostrzeszów, Doruchów, Świba, Przytocznica. Obszar wiosek w XIII wieku wynosił od 25 d 50 łanów, a jeden łan obejmował 16,8 hektara powierzchni. W XIV wieku spotykamy dużo łanów opuszczonych przez kmieci. Przykładowo w 1512 roku, w Bukownicy było 18 łanów zajętych przez kmieci i tyleż samo opuszczonych.

Północna część powiatu ostrzeszowskiego posiadała liczne huty żelaza. Były one w Kraszewicach (1423), Myślniewie (1433), Bobrownikach (1435), Bledzianowie (1450). Król Kazimierz Wielki w dokumencie z 1349 roku potwierdził szlak handlowy z Wrocławia do Kalisza przez Ostrzeszów, a od 1497 roku istniał nowy szlak komunikacyjny wyznaczony przez króla Jana Olbrachta prowadzący z Wrocławia przez Bolesławiec od Warszawy.

Do połowy XVI wieku w powiecie ostrzeszowskim powstało 6 miast, z których cztery były własnością króla: Mikstat, posiadający ustrój miejski już w 1366 roku, Ostrzeszów, o którym jako mieście lokacyjnym wspomina dokument Przemysława II z 1283 roku. Występuje tutaj niemiecka nazwa SILTPERCH, zaś nazwa polska Ostrzeszowa pojawia się w 1337 roku. Obok Ostrzeszowa istniało drugie miasteczko Borek mające w XV wieku prawa miejskie. Natomiast Grabów otrzymał prawa miejskie w 1416 roku. Miasteczka Baranów i Kobyla Góra należały do szlachty. Dokładna lokacja Baranowa nie jest znana, ale miejscowość ta jako miasto występuje już w 1460 roku. Dla Kobyla Góry dokument lokacyjny wydał Zygmunt Stary w 1509 roku we Lwowie.

Najstarszym zabytkiem powiatu jest kościół w Kotłowie, wybudowany na wzniesieniu w stylu romańskim z kamienia. Pochodzi z XII wieku i jego fundacja przypisywana jest wojewodzie śląskiemu Piotrowi Duninowi. Cenną jest pochodząca z lat 1350 – 1375 rzeźba Matki Bożej z Dzieciątkiem znajdująca się w kościele w Myśleniweie. Zabytkiem jest baszta ostrzeszowska, będąca pozostałością po zamku obronnym z pierwszej połowy XIV wieku. Kronikarz Janek z Czarnkowa wiąże jej budowę z panowaniem króla Kazimierz Wielkiego (1333 – 1370).

Regestry poborowe z 1553 roku wymieniają w powiecie 41 wiosek: Biskupice, Bobrowniki, Bukownica, Chlewo, Chynowa, Domanin, Donaborów, Doruchów, Godziętowy, Grębanin, Jankowy, Jutrków, Kaliszkowice, Kierzno, Kochłowy, Komorów, Krążkowy, Książenice, Lubczyna, Marszałki, Mechnice, Mielęcin, Mikorzyn, Mirków, Myjomice, Myślniew, Olszowę, Parzynów, Przedborów, Przytocznicę, Rogaszyce, Rojów, Rudniczysko, Rzetnię, Siedlików, Skarydzew, Strzyżew, Świbę, Tokarzew, Torzaniec i Wyszanów. Pominięte zostały miejscowości: Kępno, Zajączki, Kotłów, Borek, Osiny i Mroczeń, Natomiast regestry poborowe z 1563 roku wykazują pięć miast w powiecie: Baranów, Kobyla Góra, Grabów, Mikstat i Ostrzeszów.

Znaczącym wydarzeniem dla powiatu ostrzeszowskiego był pobyt 5 lutego 1573 roku w Grabowie króla Henryka Walezego (1573 – 1574), który zatrzymał się w tym mieście jadąc z Francji i ugoszczony został przez starostę Andrzeja Zarembę.

Podczas „potopu” szwedzkiego w 1655 roku powiat ostrzeszowski został zajęty przez Szwedów. Z Ostrzeszowa Szwedzi zostali wyparci po roku przez oddział Stanisława Kuleszy. Wtedy do miasta przybył dowódca partyzantów nękających Szwedów Krzysztof Żegocki, starosta babimojski, wkrótce połączone oddziały Żegockiego i Kuleszy rozgromiły pod Wieluniem wojska szwedzkie.

Wojny szwedzkie znacznie ograniczyły rozwój gospodarczy powiatu. W XVIII wieku często przez region przechodziły obce wojska. W 1702 roku duże szkody poczynili Szwedzi, 1703 wojska saskie a w 1707 Kozacy i Tatarzy z armii rosyjskiej. W samym tylko 1775 roku na liwerunki dla wojska rosyjskiego w powiecie wydano 16645 złotych. Wojenny niepokój wpłynął na obniżenie się życia kulturalnego. Wstrząsem dla opinii społecznej stała się egzekucja w 1775 roku w Doruchowie 14 czarownic. Rok później sejm I Rzeczypospolitej zniósł karę śmierci za czary. Wielkim entuzjastą uchwał Sejmu Czteroletniego był proboszcz ostrowski ks. Idzi Franciszek Chrzanowski. Zachował się jego wiersz „Nad nową Konstytucją”. Rządził parafią ostrowską 27 lat i zmarł, w wieku 66 lat, dnia 11 maja 1807 roku.

Po drugim zaborze Polski w 1793 roku województwo sieradzkie dostało się pod zabór pruski. Powiat ostrzeszowski w ręce pruskie przejmowali nadradca Scheller z Brzegu na Śląsku i notariusz Neumann z Mikołajek w Prusach Wschodnich. W Ostrzeszowie zamieszkali żołnierze ze śląskiego pułku huzarów. Drugi rozbiór Polski podpisany został 23 stycznia 1793 roku, a zabrane ziemie województwa sieradzkiego włączono do Prus Południowych.

Dnia 3 listopada 1806 roku do Poznania wkroczyły wojska napoleońskie i zaraz wybuchło powstanie przeciw Prusakom. Do Kępna wraz z grupą blisko 100 powstańców, 9 listopada 1806 roku, przybył Piotr Żeromski i przyjął miasto pod polski zarząd. Natomiast w Ostrzeszowie władzę powiatową zaczęli sprawować podprefekci. Od 9 do 15 lutego 1813 roku przez powiat ostrzeszowski wracała spod Moskwy pokonana armia francuska. Jej przemarsz znaczyły liczne mogiły żołnierskie: w Osinach, Kępnie, Chojęcinie, Darnowcu i Rakowie. Na cmentarzu katolickim w Kępnie na Zagaśle spoczął generał francuski, którego pochowano z szablą, a na początku XX wieku ekshumowano i przeniesiono do Francji. Wtedy w Kępnie założony został szpital dla wojsk rosyjskich, a lekarz Aleksander Władimirskij napisał książkę „Topomiediczeskoje opisanie miestieczka Kempna”, która ukazała się w Petersburgu w 1815 roku.

Na mocy postanowień Kongresu Wiedeńskiego z 1815 roku Wielkie Księstwo Poznańskie ponownie przeszło pod panowanie pruskie. Zostało podzielone na dwie rejencje poznanską i bydgoską. Rejencja poznańska liczyła 17 a bydgoska 9 powiatów. Ostrzeszów nadal był miastem powiatowym, w skład którego wchodziło pięć miast: Ostrzeszów, Kępno, Baranów, Grabów i Mikstat, oraz 33 wsie skupione w pięciu obwodach wójtowskich, którymi były: Ostrzeszów, Grabów, Pochamcze, Opatów i Kobyla Góra. W Ostrzeszowie działał sąd ziemsko – miejski z siedzibą w Kępnie. W czerwcu 1849 roku został on przemianowany na powiatowy i istniał do 1879 roku. Wtedy powstały sądy obwodowe.

Najważniejszym wydarzeniem po 1815 roku było uwłaszczenie chłopów 8 kwietnia 1823 roku w Wielkim Księstwie Poznańskim. Problemy włościańskie długo jeszcze tkwiły wśród społeczności wiejskiej. Ówczesna wieś była przeludniona. Przykładowo w 1820 roku w Domaninie mieszkały 99, Kierznie 289, Mikorzynie 796, Myjomicach 426, Olszowie 459, Osinach 391. Rzetni 283 osoby. Podczas Wiosny Ludów w 1848 roku pod Kochołowami doszło do starcia oddziału dowodzonego przez Józefa Wężyka ze zbuntowanymi chłopami. Ruch chłopski został unicestwiony, a powiat ostrzeszowski odcięty od wszelkich działań Wiosny Ludów.

Dnia 27 października 1827 roku w Poznaniu zebrał się pierwszy sejm Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Składał się on z trzech stanów: rycerskiego, miejskiego i wiejskiego. Pierwszy liczył 22, drugi 16 a trzeci 8 posłów. Obok posłów do sejmu wszedł książę księstwa krotoszyńskiego i książę generał Antoni Sułkowski. Powiat ostrzeszowski w sejmie reprezentował Julian Masłowski z Mielęcina. Początkowo był on radcą departamentu w Wielkim Księstwie Warszawskim, później podprefektem powiatu ostrzeszowskiego, a po 1817 roku prezesem sądu ziemskiego w Poznaniu. Sądy ziemskie były drugą instancją sądownictwa poznańskiego. Posłem czwartej kadencji sejmu prowincjonalnego w Poznaniu, w 1837 roku wybrano Feliksa Wężyka z Mroczenia. Jego podpis widnieje pod petycją z 10 lutego 1837 roku w sprawie narodowości polskiej w Wielkim Księstwie Poznańskim. Feliks Wężyk był wybierany do sejmu Wielkiego Księstwa Poznańskiego jeszcze w 1843 i 1845 roku, zaś w 1849 roku został posłem sejmu pruskiego. W 1848 roku wzniósł duży pałac późnoklasycystyczny w Mroczeniu, a w nim zgromadził ponad 10000 książek. Wśród nich były cenne inkunabuły, „Biblia Radziwiłłowska” z 1563, „Biblia Leopolity” z 1575 i 1577, oraz „Biblia Wujka” z 1599 roku.

Na polecenie dyrektora policji w Poznaniu, landraci winni sporządzać tygodniowe raporty o nastrojach społeczeństwa polskiego w powiatach. Przede wszystkim śledzono w dworach obcych przybyszów, a takim między innymi był w Rzetni Aleksander Wężyk przybyły w 1840 roku z Francji a pochodzący z Królestwa. Władze pruskie w 1852 roku wydały go Rosjanom, a te za powstanie listopadowe ponownie skazały go do kopalń nerczyńskich. Dnia 1 grudnia 1852 roku Eugen Puttkamer, naczelny prezes Wielkiego Księstwa Poznańskiego nakazał wydalenie wszystkich uchodźców z jego granic, którzy przybyli po 29 maja 1844 roku. Władze nakazały sporządzić alfabetyczne spisy przybyszów. Przykładowo według zestawienia komisarza opatowskiego z 18 kwietnia 1856 roku w obwodzie Opatów 127 osób podlegało wydaleniu, a w Podzamczu 110. Według ukazu cara zbiegowie ci zobowiązani byli do końca sierpnia 1856 roku wrócić do Królestwa. Wtedy wydalono za Prosnę między innymi Piotra Droszewskiego z Mikorzyna, Franciszka Sokołowskiego ze Świby, Szemborskiego z Domanina i brata hrabiny Kręskiej z Grębanina.

[dalej ...]
Copyright by boohigh, data utworzenia: 2002-08-23, aktualizacja: 2007-01-31.